Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasında mühüm rol oynamış bir çox ictimai-siyasi xadim əslən Gəncədən idi.
Baku TV-nin məlumatına görə, Gəncə ziyalıları həm say, həm də fəaliyyət baxımından Cümhuriyyətin formalaşmasında xüsusi yer tutublar. Onların irsi bu gün də şəhərdə qorunur.
Tarixçi Bəxtiyar Məmmədov bildirib ki, Xəlil bəy Xasməmmədov, Həsən bəy Ağayev, Nəsib bəy Yusifbəyli, Fətəli xan Xoyski, Mollazadələr, Müştəhidzadələr, Rəfibəylilər və Şeyxzamanovlar kimi tanınmış nəsillər Cümhuriyyətin qurulmasında böyük rol oynayıb.
Nəsib bəy Yusifbəyli 1902-ci ildən ictimai fəaliyyətə başlamış, 1917-ci ildə Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyasının yaradıcılarından olub. O, Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasında maarif naziri, Azərbaycan Milli Şurasının yaradılmasında iştirak etmiş, Cümhuriyyətin ilk hökumətində maarif naziri, sonrakılarda isə maarif və din naziri vəzifələrində çalışmışdır.
Mehdi bəy Cüvarlinski də milli azadlıq hərəkatının fəal simalarından biri olub. O, Difai Partiyasının yaradıcıları sırasında yer almış, partiya qadağan edildikdən sonra İsmayıl xan Ziyadxanovla 1907-ci ildə "Müdafiə" təşkilatını yaratmışdır.
Gəncədəki qədim Səbiskar qəbiristanlığında Cümhuriyyətin bir sıra görkəmli xadimlərinin məzarları var: Cüvarlinskilər, Xasməmmədovlar, Xoyskilər, Rəfibəylilər və Şeyxzamanovlar.
