İnsan bəzən elə bir mərhələyə gəlir ki, əvvəllər dəyərli görünən şeylər birdən mənasızlaşır. Dostlar, məqsədlər, hobbilər - hamısı sanki rəngini itirir. Bu vəziyyət adətən "mən dəyişdim" qorxusu yaradır.
Neyroelmdə "sinaptik budama" adlanan bir inkişaf mexanizmindən danışılır. Bu proses uşaqlıq və yeniyetməlik dövründən başlayaraq, beynin artıq az istifadə olunan neyron əlaqələrini zəiflədib, daha effektiv şəbəkələri gücləndirməsi ilə bağlıdır. Yəni beyin emosional yox, funksional prinsiplə işləyir: istifadə olunmayan yollar zamanla geri çəkilir.
Bir çox insan bu dövrü belə yaşayır: daxili dəyişikliklər başlayır, baxış bucağı genişlənir, köhnə davranış modelləri əvvəlki kimi işləməməyə başlayır. Ardınca qəribə bir boşluq hissi yaranır.
Bir vaxtlar "ev kimi" hiss edilən münasibətlər soyuq görünür. Uzun müddət arxasınca gedilən məqsədlər mənasızlaşır, hətta əvvəllər zövq verən hobbilər belə əvvəlki təsirini itirir.
İnsanlar bunu çox vaxt səhv şərh edirlər: Depressiya, motivasiya itkisi və ya "özünü itirmə" kimi. Halbuki bu hiss hər zaman klinik problem deyil. Bəzən bu, beynin yeni şərtlərə uyğunlaşması və prioritetləri yenidən qurması ilə bağlı keçid mərhələsidir.
Burada diqqət və motivasiya sistemləri ilə bağlı başqa bir müşahidə də ortaya çıxır. Məsələn, DEHB-də bəzi insanlarda uğur təcrübəsinin gözlənildiyi qədər "mükafatlandırıcı" hiss olunmaması, icraedici funksiyalardakı çətinliklər və dopamin əsaslı mükafat sisteminin fərqli işləməsi ilə əlaqələndirilir.
Belə hallarda bir işə başlamaq, onu davam etdirmək və tamamlamaq prosesi yüksək zehni səy və daxili gərginlik tələb edə bilər. Eyni zamanda təxirəsalma, diqqətin tez yayınması və zamanın idarə olunmasında çətinliklər bu prosesi daha da ağırlaşdırır.
Nəticədə iş tamamlandıqda yaranan hiss çox vaxt "uğur"dan çox "nəhayət bitdi" rahatlığı olur. Bu da insanın əldə etdiyi nəticəni daxili olaraq kifayət qədər mükafatlandırmasını çətinləşdirə bilər. Üzərinə əlavə olunan özünütənqid və yetərsizlik hissi isə uğurun emosional təsirini daha da zəiflədir.
Amma vacib məqam ondadır ki, bu müşahidələr hər insanda eyni şəkildə və eyni intensivlikdə özünü göstərmir və fərdi neyrobioloji fərqliliklərlə bağlıdır.
Bəzi metaforik yanaşmalar bunu "daxili tezliyin dəyişməsi" kimi izah edir: köhnə əlaqələr yeni vəziyyətlə uyğunlaşmaya bilər. Beyin isə uyğun olmayanı tədricən arxa plana keçirir.
Bu hiss çox vaxt boşluq kimi yaşanır. Sanki nəsə səhvdir. Halbuki baş verən şey köhnə strukturun yerini yenisinə verməsidir.
İnsanlar adətən bu boşluğu geri qaytarmağa çalışırlar - köhnə münasibətlərə, köhnə hədəflərə, köhnə hisslərə dönmək istəyirlər. Amma sinir sistemi artıq əvvəlki konfiqurasiyada işləmir.
Bəlkə də məsələ nəyisə itirmək deyil. Sadəcə beynin artıq işləməyən bir versiyanı arxa plana keçirməsidir.
Və sual dəyişir: biz həqiqətən dəyişmişik, yoxsa sadəcə beynin işləmə modeli dəyişib?
